Koncepcja badań

Umiejętności diagnozowanych podczas  I, II i III etapu kształcenia (A - edukacja humanistyczna, B - edukacja matematyczno-przyrodnicza)

Wyróżnione powyżej umiejętności stanowią podstawę do przeprowadzenia cyklu diagnoz dydaktycznych, które - z założenia - obejmują aż trzy etapy kształcenia, a tym samym  dziewięć pierwszych lat nauki: od klasy zerowej szkoły podstawowej aż do ukończenia gimnazjum. Określają one szczegółowo pożądane oraz możliwe do sprawdzenia w formie pisemnej międzyprzedmiotowe umiejętności i wiadomości ucznia szkoły podstawowej i gimnazjum. Istotne, że punktem wyjścia do wytypowania tych właśnie dziewięciu umiejętności były nie tylko funkcjonujące standardy wymagań egzaminacyjnych, ale również podstawie programowej oraz - w konsekwencji - realizujące jej zapisy programy nauczania. Znaczy to, że w katalogu badanych przez nas umiejętności mogą znaleźć się takie, których nie dostrzeżemy w standardach egzaminacyjnych, ale jednocześnie uznawane są w praktyce szkolnej za niezwykle istotne i poddawane ocenianiu wewnątrzszkolnemu. Umiejętności te są zarazem niezbędną podstawą do przyswojenia umiejętności sprawdzanych już podczas systemowych diagnoz zewnętrznych. Najlepszym przykładem takiej sytuacji jest nauka o języku, która "sama w sobie" nie jest reprezentowana w standardach (i słusznie!), ale oczywiście nie nauczana - w sposób praktyczny i sfunkcjonalizowany - utrudni, jeśli w ogóle nie uniemożliwi, uczniom opanowanie umiejętności pisania i redagowania tekstów, czy szerzej - wytwarzania informacji.

Diagnozowane umiejętności zapisane są w dwóch grupach tematycznych: edukacji humanistycznej i matematyczno-przyrodniczej, przy czym warto zwrócić uwagę, że umiejętności  przypisywane są w większości obu edukacjom.

Charakterystyka umiejętności

I. Zna i rozumie pojęcia (słowa) kompetencja ta diagnozowana jest w ponadprzedmiotowych testach przeznaczonych dla uczniów szkoły podstawowej (w ramach różnych przedmiotów) oraz w testach humanistycznych i matematyczno-przyrodniczych (na poziomie gimnazjum). Szczegółowe umiejętności "znajomości i rozumienia pojęć" odpowiadają zawsze jednemu z 2 poziomów: lokalizowaniu (wyszukiwaniu) informacji oraz stosowaniu terminów, pojęć, algorytmów.

I.1. Poziom lokalizowania informacji polega na wskazywaniu w tekstach wybranych informacji podanych wprost (odtwarzanie informacji) lub nie wprost  (przetwarzanie informacji), czyli informacji zsynonimizowanych. Umiejętność ta badana jest już od pierwszych klas szkoły podstawowej aż do III klasy gimnazjum. Dotyczy wszystkich rodzajów tekstu - od słownych (literackich i nieliterackich) po ikoniczne - w zależności od etapu kształcenia i wskazań programowych.

I.2. Poziom stosowania terminów, pojęć, praw i algorytmów polega na sprawdzaniu właściwego ro-zumienia pojęć oraz stosowania praw i algorytmów, w szczególności dotyczących matematyki, przyrody i nauk przyrodniczych. W ramach tej kategorii diagnozowana jest także umiejętność rozpoznawania substancji oraz wykorzystywania ich własności fizycznych i chemicznych, a także dostrzeganie związków przyczynowo-skutkowych, funkcjonalnych, przestrzennych, czasowych, itp. pomiędzy różnymi zjawiskami przyrodniczymi. 

II. Analizuje, myśli logicznie kompetencja ta diagnozowana jest zarówno w ponadprzedmiotowych testach przeznaczonych dla uczniów szkoły podstawowej, jak i w testach humanistycznych i matematyczno-przyrodniczych w gimnazjum na trzech poziomach analizowania informacji, odczytywania i interpretowania informacji przedstawionej w różnej formie, posługiwania się językiem symboli.

II.3. Poziom analizowania informacji sprowadza się przede wszystkim do wykazania się przez ucznia umiejętnościami korzystania z informacji, czyli - m.in. - ich porównywania, porządkowania, selekcjonowania czy określania porządku chronologicznego wydarzeń. Z czasem - począwszy od klasy IV szkoły podstawowej i w znacznie większym stopniu w klasach gimnazjum - uczeń dokonuje tych analiz na podstawie dwu lub więcej tekstów kultury, np. tekstu werbalnego i obrazu, hasła encyklopedycznego i schematu czy tekstu źródłowego i mapy (stopień trudności "czytania" tych tekstów bądź ich zestawień zwiększa się oczywiście w kolejnych latach nauki).

II.4. Na poziomie odczytywania i interpretowania informacji przedstawionej w różnej formie, uczeń wykazuje się umiejętnościami - m.in. - wnioskowania, uogólniania, oceniania, krytykowania, odróżniania faktów od opinii, interpretowania sensów przenośnych (metaforycznych i symbolicznych) czy dostrzegania uprawnionych kontekstów.
Umiejętności odczytywania tekstów na tym poziomie badane są na wszystkich etapach kształcenia, ale oczywiście z mocnym zróżnicowaniem stopnia trudności w poszczególnych klasach. I tak, w pierwszych klasach szkoły podstawowej diagnoza dotyczy np. prób oceniania nieskomplikowanych sytuacji przedstawianych w tekstach fabularnych bądź odczytywania prostych powiadomień przenośnych, w klasie VI sprawdzane już są umiejętności interpretowania tekstów poetyckich, by w klasach gimnazjów dojść do interpretowania intencji nadawcy, w tym  manipulacji czy perswazji  oraz dostrzegania wartości wpisanych w teksty kultury.
Równie ważne jest to, że na poziomie II i III etapu kształcenia diagnozowane są umiejętności interpretowania informacji zawartych w tekstach kojarzonych z przedmiotami matematyczno-przyrodniczymi, ze szczególnym uwzględnieniem tekstów "praktycznie użytecznych", np. instrukcji, map, wykresów, tabel czy schematów.

II.5. Posługiwanie się językiem symboli - ta grupa badanych umiejętności dotyczy posługiwania się tekstami wyrażonymi za pomocą symboli graficznych lub liter. Mapa, szkic, wykres, oś liczbowa, układ współrzędnych, diagram, schemat, plan z jednej strony a wyrażenia algebraiczne, równania i nierówności stopnia pierwszego z jedną niewiadomą, wzory wynikające z praw i zasad nauk przyrodniczych, rów-nania reakcji chemicznych, itp. z drugiej - to podstawowe kategorie tych tekstów. Posługiwanie się tymi tekstami pozwoli zbadać umiejętność ich przekształcania, odczytywania, rozwiązywania, obliczania i stosowania.

III. Wykorzystywanie wiedzy w praktyce: w ramach tej kompetencji diagnozie poddawane są jedynie te wiadomości, składające się zarówno na edukację humanistyczną, jak i matematyczno-przyrodniczą, które są praktycznie wykorzystywane w szkole i przydadzą się uczniom w przyszłości - w "życiu pozaszkolnym".

III.6. Posługiwanie się wiedzą z zakresu nauki o języku - w ramach tej grupy umiejętności diagnozowane będzie opanowanie zagadnień gramatycznych, które w procesie kształcenia można maksymalnie sfunkcjonalizować, czyli nauczyć ich wy-korzystywania. Akcentowane jest szczególnie rozumienie zależności pomiędzy wie-dzą gramatyczną a umiejętnościami językowo-redakcyjnymi, w tym np. zależności pomiędzy:

• fonetyką a ortografią, 
• morfologią a ortografią i poprawnością językową, 
• składnią a interpunkcją i poprawnością językową. 

Należy w tym miejscu podkreślić, że zadania testowe nie sprawdzają wiadomości encyklopedycznych (np. definicji  poznawanych terminów gramatycznych czy róż-norodnych gramatycznych klasyfikacji).
Założono, że wykorzystywanie najistotniejszych wiadomości dotyczących kształce-nia językowego rozpocznie się w klasie IV szkoły podstawowej i sprawdzane aż do ukończenia gimnazjum.

III.7. Posługiwanie się wiedzą swoistą dla przedmiotów humanistycznych - w ramach tej grupy umiejętności badane jest wykorzystywanie wiedzy z zakresu literatury, kultury i sztuki oraz wiedzy historycznej. Diagnoza dotyczy zarówno szkoły podstawowej (od klasy IV), jak i gimnazjum.
Warto podkreślić, że wiedza z zakresu literatury oraz kultury i sztuki jest sprawdzana na tyle, na ile jest niezbędna do świadomego odbioru poznawanych tekstów kultury (SP i GIM), w tym  określania i charakteryzowania składających się na nie elementów i zarazem zrozumienia ich funkcji (GIM). Sprawdzanie posługiwania się wiedzą historyczną dotyczy natomiast umiejętności  "operowania czasem" (czyli np. stosowania pojęć chronologicznych i układania ciągów chronologicznych czy obliczania odległości czasowych między wydarzeniami) i rozumienia zjawisk zacho-dzących w czasie i przestrzeni.  

III.8. Wykonywanie obliczeń w różnych sytuacjach praktycznych - w ramach tej grupy umiejętności badane jest posługiwanie się wiedzą w sytuacjach praktycznych. Na poszczególnych poziomach kształcenia diagnozowane jest posługiwanie się własno-ściami liczb i działań na liczbach, posługiwanie się przybliżeniami oraz jednostkami miar. Obejmuje również umiejętności, którymi  uczeń musi się wykazać podczas rozwiązywania zadań z zastosowaniem liczb mianowanych. Dokonywanie praktycznych obliczeń dotyczących kalendarza, zegara, długości, masy i pieniędzy spraw-dzane jest już po I etapie kształcenia. W II etapie kształcenia sprawdzana jest umiejętność wykonywania obliczeń dotyczących powierzchni, objętości, temperatury i prędkości oraz obliczeń dotyczących  wielkości geograficznych. Natomiast gim-nazjalista musi wykazać się ponadto umiejętnością obliczania różnych wielkości fizycznych i chemicznych oraz doborem odpowiednich jednostek, ich miar, a także ich przeliczaniem.
Ważne miejsce w ramach tej kategorii zajmą również obliczenia procentowe.

III.9 Wykorzystywanie w sytuacji praktycznej własności figur – w ramach tej umiejętności diagnozowane jest, czy uczeń dostrzega kształty figur w rzeczywistości, oblicza miary figur płaskich i przestrzennych, wykorzystuje własności miar.

IV. 10 W kompetencji tworzy, uczeń buduje dłuższe wypowiedzi, poprawne pod względem językowym i stylistycznym w różnych formach, które oceniane są kryterialnie wg ścisłego klucza punktowania. Diagnozowane jest, czy uczeń pisze na temat i zgodnie z celem określonym przez formę wypowiedzi. W zadaniach matematyczno-przyrodniczych diagnozowane jest, czy uczeń stosuje techniki twórczego rozwiązywania problemów, analizuje sytuacje problemową,  tworzy i realizuje plan rozwiązania sytuacji problemowej, opracowuje wyniki, wyciąga wnioski.